در سالهای اخیر، مفهوم فرانچایز در ایران توجه بسیاری از صاحبین برندها و سرمایهگذاران را جلب کرده و موضوع توسعه فرانچایز در ایران به یکی از دغدغههای اصلی کسبوکارها تبدیل شده است.
اما سوالاتی نیز در این میان وجود دارند:
- اگر فرانچایز اینقدر جذاب است، چرا هنوز نمونههای موفق و پایدار آن در ایران محدود است؟
- آیا مشکل از بازار است یا موانع دیگری در مسیر توسعه این مدل کسبوکار وجود دارد؟
- برای پاسخ به این سوالها، لازم است نگاهی به سیر جهانی صنعت فرانچایز بیندازیم.
سه رکن اصلی توسعه صنعت فرانچایز در جهان
فرانچایز یک مدل کسبوکار مبتنی بر توسعه سیستماتیک یک برند نه صرفاً به معنای افزایش تعداد شعب است. بررسی سیر تحول صنعت فرانچایز در جهان، چه در کشورهای پیشگام و چه در اقتصادهای نوظهور، نشان میدهد که توسعه فرانچایز بر سه رکن کلیدی استوار است .
- نهادسازی و قانونگذاری
توسعه صنعت فرانچایز در گام نخست مستلزم رشد و تقویت نهادهای پشتیبان آن است. شکلگیری انجمنها و نهادهای صنفی، توسعه تأمینکنندگان تخصصی، تقویت نهادهای تامین مالی، ظهور بروکرها و تدوین قوانین نظاممند، همگی نقشی تعیینکننده در بلوغ این صنعت ایفا کردهاند. بررسی روندهای رشد این مسیر نشان میدهد که وقتی صنعتی رشد میکند، ضرورت وضع مقررات شفاف برای جلوگیری از فساد و اتلاف منابع نیز به همان نسبت افزایش مییابد.
- گسترش جغرافیایی و یادگیری بینالمللی
پس از تثبیت در بازار آمریکا، از اوایل دهه نود میلادی، موج گسترش جغرافیایی فرانچایز به سایر کشورها آغاز شد. کشورهای اروپایی که با این مدل کسبوکار آشنایی بیشتری داشتند، با الگوبرداری از تجربه آمریکا، نسبت به ایجاد انجمنهای صنفی، نهادهای مالی، بروکرها و آموزشهای تخصصی اقدام کردند. این فرآیند نشان میدهد که توسعه جغرافیایی فرانچایز هرگز یک حرکت تصادفی نبوده، بلکه فرآیندی آگاهانه از انتقال دانش و تجربه میان اقتصادهاست.
- فناوری، نقطه عطف صنعت فرانچایز
ورود فناوری در اوایل قرن بیستویکم، با ایجاد سیستمهای کامپیوتری و بسترهای دادهمحور مانند CRM، تحولی بنیادین در صنعت فرانچایز رقم زد. پیش از این مرحله، مدیریت، انبارداری و کنترل بازدهی نیروی انسانی عمدتاً سلیقهای و وابسته به قضاوت فردی مدیران بود. با ورود فناوری، این فرآیندها به سمت سیستمسازی حرکت کردند؛ نتیجه این تحول، کاهش اشتباهات، یکسانسازی مدلهای اجرایی و توسعه مبتنی بر داده بوده است. شاهد عینی این پایداری را میتوان در دوران همهگیری کرونا مشاهده کرد؛ زمانی که بسیاری از کسبوکارهای کوچک و بزرگ جهان با بحران شدید روبهرو شدند، اما برندهای مبتنی بر فرانچایز با تکیه بر داشبوردهای مدیریتی بهروز و تحلیل لحظهای دادهها، نهتنها پایدار ماندند، بلکه رشد قابل توجهی نیز تجربه کردند.
امروزه بسیاری از کشورها این صنعت را بهطور مشخص در محاسبات تولید ناخالص داخلی خود لحاظ میکنند که نشانهای روشن از جایگاه راهبردی فرانچایز در اقتصادهای پیشرفته دارد. این کشورها به دنبال آن هستند که پایداری کسبوکارها و برندهای خود را بهصورت بلندمدت تضمین کنند.
چرا فرانچایز در ایران هنوز به بلوغ نرسیده است؟
اکنون اگر این الگو را با وضعیت ایران مقایسه کنیم، مشخص میشود که مسئله اصلی، نبود بازار یا تقاضا نیست؛ بلکه ضعف در زیرساختهای کلیدی توسعه فرانچایز مانند ضعف در چارچوبهای حقوقی دوره چارچوب حقوقی در فرانچایز و عدم اجرای سیستماتیک و استاندارد این مدل توسعه در بسیاری از کسب و کارهاست.
در مجموع، این چالشها را میتوان بهعنوان مهمترین مشکلات فرانچایز در ایران در مسیرتوسعه این مدل کسبوکار فرانچایز در نظر گرفت.
در عین حال، در سالهای اخیر با شکلگیری انجمن فرانچایز ایران، گامهای مثبتی در جهت توسعه این صنعت برداشته شده است. اقداماتی مانند فرهنگسازی، تدوین استانداردها، برگزاری رویدادهای تخصصی و ایجاد ارتباط میان فعالان این حوزه، نشان میدهد که زیرساختهای اولیه این اکوسیستم در حال شکلگیری است.
آینده فرانچایز در ایران
فرانچایز در جهان، نتیجه یک مسیر تدریجی و ساختارمند است که بر پایه نهادسازی، توسعه جغرافیایی و فناوری شکل گرفته است. در ایران نیز، با تمرکز بر این سه محور، میتوان مسیر توسعه فرانچایز در ایران را بهصورت واقعی و پایدار هموار کرد.
ظرفیت بازار، تنوع برندها و تقاضای سرمایهگذاری، حاکی از آن است که بستر توسعه فرانچایز در ایران فراهم است؛ به شرط آنکه این مسیر، با بهرهگیری اصولی از قواعد این صنعت و تجربههای انباشتهشده در سطح بینالمللی طی شود.
در همین راستا، با حمایت انجمن فرانچایز ایران و بهتدریج مجموعهای از بازیگران تخصصی در حوزههای مختلف از جمله آموزش، تامین مالی، مشاوره، استودیو و دیگر خدمات بهعنوان اجزای یک اکوسیستم نوظهور در صنعت فرانچایز ایران در حال شکلگیری هستند.
در همین راستا، بررسی نمونههای موفق جهانی اهمیت زیادی دارد؛ بهعنوان مثال، برند بسکین رابینز یکی از نمونههای شاخص در توسعه بینالمللی فرانچایز است که نشان میدهد چگونه سیستمسازی میتواند منجر به مقیاسپذیری پایدار شود.
دکتر مجید کرباسچی (رئیس هیئت مدیره انجمن فرانچایز ایران)
مجله ضربان اقتصاد (چاپ هشتم)