یکی از موضوعات چالشبرانگیز در دنیای فرانچایز، نقش و جایگاه «برند» است. اموال مادی در کنار تواناییها، فرآیندها و دانش فنی، منابع استراتژیک یک فرانچایز محسوب میشوند؛ مشروط بر اینکه ارزشمند، کمیاب و غیرقابل کپیبرداری باشند. در این میان، برند یک فرانچایز، سنگبنای موفقیت هر سیستم است. اما یک پرسش حقوقی بزرگ وجود دارد: چه کسی مالک حسن شهرت یک برند است؟
تفاوت حسن شهرت ملی و حسن شهرت محلی
در صنعت فرانچایز، باید بین دو مفهوم تفکیک قائل شد:۱. حسن شهرت ملی: که متعلق به صاحب فرانچایز (فرانچایزور) است و در طول سالیان طولانی با ابداع ایده و گسترش آن به دست آمده است.۲. حسن شهرت محلی: که نتیجه تلاش، مهارت و نحوه تعامل امتیازگیرنده (فرانچایزی) با مشتریان در یک منطقه جغرافیایی خاص است.این پیچیدگی حقوقی موجب شده است که طرفین قرارداد انتظارات متفاوتی داشته باشند. از نگاه کلاسیک، حسن شهرت به مکان فعالیت وابسته بود، اما در نگاه مدرن فرانچایز، حسن شهرت نتیجه تداوم خرید مشتری و وفاداری به برند است.
توزیع نقشها؛ چه کسی برای شهرت برند هزینه میدهد؟
امتیازگیرنده با پرداخت «حق امتیاز» در واقع اجازه استفاده از حسن شهرت و برند متعلق به صاحب فرانچایز را خریداری میکند. بر این اساس، فرانچایزیهای قدیمی و با تجربه، از حسن شهرت بالاتری برخوردارند و میتوانند حق امتیاز بیشتری مطالبه کنند.در حالی که از استارتاپها و برندهای نوپا، انتظار میرود امتیازگیرندگانی را جذب کنند که خودشان بتوانند حسن شهرت محلی را تولید کرده و به برند اصلی اعتبار ببخشند.
چالش فسخ قرارداد و مالکیت شهرت
بحرانیترین نقطه در روابط فرانچایز، زمان فسخ یا عدم تمدید قرارداد است. در حقوق فرانسه، تاکید شده است که صاحب فرانچایز مالک برند در سطح ملی و امتیازگیرنده مالک حسن شهرت در سطح محلی محسوب میشود.این بدان معناست که اگر صاحب فرانچایز بدون دلیل موجه از تمدید قرارداد خودداری کند، امتیازگیرنده میتواند مدعی خسارت وارده به حسن شهرت محلی خود شود. اما در عین حال، امتیازگیرنده نمیتواند رفتاری مالکانه نسبت به برند داشته باشد و یا پس از پایان قرارداد، از آن برند به نفع خود استفاده کند.
خلأ قانونی در ایران؛ وضعیت حسن شهرت در هالهای از ابهام
با کمال تاسف، قانونگذار ایران به دلیل عدم تصویب قانونی خاص در خصوص فرانچایز، وضعیت حسن شهرت را در رابطه مبتنی بر فرانچایز مسکوت گذاشته است. این موضوع ایجاب میکند که در قراردادهای فرانچایز در ایران، وضعیت حسن شهرت برند به وضوح مشخص شود و نحوه اعطای مجوز بهرهبرداری و دامنه آن به طور کامل در قرارداد منقضی شود تا از دعاوی احتمالی جلوگیری گردد.
نتیجهگیریحقوق مالکیت فکری و حسن شهرت، قلب تپنده قراردادهای فرانچایز است. بدون پیشبینی صریح حق صاحب فرانچایز بر برند و تبیین حقوق امتیازگیرنده در گسترش آن، هرگونه توسعهای با ریسکهای حقوقی سنگین همراه خواهد بود. برای جلوگیری از طرح ادعاهای احتمالی، باید در قرارداد فرانچایز، حق صاحب فرانچایز به طور صریح پیشبینی و لحاظ شود.
دکتر میرشهبیز شافع (عضو هیئت علمی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی و رئیس مرکز داوری انجمن فرانچایز ایران)مجله ضربان اقتصاد (چاپ هفتم)
